خروجی ناکارآمدی مدیریت شهری امروز در کلانشهر تهران در مقیاس ملی و محلی؛ انتقال سرمایهگذاری حوزه ساختمان و خدمات پشتیبان به مازندران در تلاقی تهدید زیستمحیطی و فرصت توسعه پایدار
(همزمان با شروع برگزاری سلسله نشست های راهبردی تخصص محور کاسپین) پائیز - زمستان 1404
ایران در آستانه یک دگرگونی اقلیمی زیست محیطی و اجتماعی قرار دارد. تغییرات شدید آبوهوایی، کاهش منابع آب، فرسایش خاک، و فرونشست زمین، نهتنها ساختارهای زیستی کشور را تهدید میکند، بلکه الگوهای مهاجرت داخلی را نیز دگرگون ساختهاند. میلیونها نفر از مناطق مرکزی، جنوبی و شرقی کشور، بهدلیل بحرانهای اقلیمی و زیستمحیطی، بهسمت استانهای شمالی، بهویژه مازندران، کوچ کردهاند. این مهاجرت گسترده، که میتوان آن را «مهاجرت اقلیمی» نامید، پیامدهای عمیق و گسترده برای ساختار شهری، منابع طبیعی، و انسجام اجتماعی این استان بههمراه داشته است.
علی طبرستانی
دبیر شورای سیاستگذاری اندیشکده سلامت و ساختمان
دکترای مهندسی عمران محیط زیست دانشگاه تهران
چهارشنبه 31 مهر 1404
ایران در آستانه یک دگرگونی اقلیمی ریست محیطی و اجتماعی قرار دارد. تغییرات شدید آبوهوایی، کاهش منابع آب، فرسایش خاک، و فرونشست زمین، نهتنها ساختارهای زیستی کشور را تهدید میکند، بلکه الگوهای مهاجرت داخلی را نیز دگرگون ساختهاند. میلیونها نفر از مناطق مرکزی، جنوبی و شرقی کشور، بهدلیل بحرانهای اقلیمی و زیستمحیطی، بهسمت استانهای شمالی، بهویژه مازندران، کوچ کردهاند. این مهاجرت گسترده، که میتوان آن را «مهاجرت اقلیمی» نامید، پیامدهای عمیق و گسترده برای ساختار شهری، منابع طبیعی، و انسجام اجتماعی این استان بههمراه داشته است.
در مقابل مدیریت شهری تهران نیز در سالیان اخیر در شرایط نبود هدایت توسعه بهسمت پایداری، عدالت فضایی، و زیستپذیری، گرفتار چرخهای از تصمیمات ناهماهنگ، سیاستگذاریهای کوتاهمدت، و ساختوسازهای بیضابطه شده است. در حوزه محیط زیست، تخریب باغ ها، آلودگی هوا، فرونشست زمین، و نابودی زیستبومهای شهری، نتیجه فقدان آمایش سرزمین، ضعف در نظارت، و بیتوجهی به ظرفیتهای طبیعی بوده در حوزه ساختمان، تراکمفروشی، نبود مطالعات زیربنایی، و بیتوجهی به کیفیت طراحی، چهره تهران و همچنین به شهری پرتنش، ناپایدار و غیرقابل سکونت بدل کرده است . این ناکارآمدی، نهتنها شهروندان را از تهران گریزان کرده، بلکه موجی از کوچ سرمایهگذاران، سازندگان و بهرهبرداران حوزه ساختمان را بهسمت استانهای شمالی، بهویژه مازندران، بهوجود آورده است.
استان مازندران، بهویژه نوار ساحلی آن، به مقصد اصلی این مهاجرتها بدل شده است—اما آیا ظرفیت زیستی و زیرساختی این منطقه پاسخگوی این حجم از فشار انسانی و توسعهای هست؟ مازندران، با اقلیم معتدل، منابع طبیعی غنی، و موقعیت ژئوپلیتیک ویژه، اکنون در مرکز توجه سرمایهگذاران به ویژه در حوزه ساختمان و صنایع پشتیبان قرار دارد—اما این توجه، اگر بدون برنامهریزی، ضوابط، و مشارکت باشد، میتواند به تهدیدی جدی برای زیستبومهای حساس منطقه بدل شود. مازندران با چهرهای دوگانه در برابر ما قرار دارد: از یکسو، طبیعتی بی مانند با جنگلهای هیرکانی، تالابهای جهانی، و سواحل نیلگون خزر؛ و از سوی دیگر، فشارهای فزاینده ناشی از ساختوسازهای بیضابطه، تغییر کاربریهای مخرب، و ضعف در زیرساختهای زیستمحیطی.
در سطح منطقهای، مازندران با چالشهایی چون پسروی آب دریای خزر، تخریب جنگلهای هیرکانی، آلودگی رودخانهها، و ساختوسازهای بیضابطه روبرو است. در سطح ملی، سیاستهای ناهماهنگ توسعه، ضعف در آمایش سرزمین، و نبود سازوکارهای مشارکتی، روند پایداری را مختل کردهاند. و در سطح بینالمللی، ایران در معرض پیامدهای تغییر اقلیم جهانی، فشارهای ژئوپلیتیک و رقابتهای قرار دارد که به طور مستقیم بر زیستبومهای شمال کشور اثر میگذارند. در مقابل، اگر این موج سرمایهگذاری و مهاجرت با مطالعات دقیق، طراحیهای هوشمند، و حکمرانی مشارکتی همراه باشد، میتواند به فرصتی تاریخی برای بازتعریف توسعه در شمال کشور و در استان مازندران بدل گردد. اما آنچه امروز در نوار ساحلی و شهرهای مرکزی مازندران شاهدیم، بیش از آنکه نشانی از توسعه پایدار داشته باشد، گویای نوعی شتابزدگی، نبود هماهنگی نهادی، و غفلت از ظرفیتهای زیستمحیطی و اجتماعی منطقه است. ساختوسازهای بیضابطه، تغییر کاربریهای مخرب، بحران منابع آب، و پسروی دریای خزر، همگی زنگ خطرهایی هستند که نیازمند واکنش علمی، مشارکتی و سیاستگذارانهاند.
در پاسخ به این چالشها، سلسله نشستهای راهبردی «کاسپین» با شعار مشارکت هوشمند و همزیستی پایدار، طراحی و برنامه ریزی شده و در حال برگزاری است تا بستری برای گفتوگوی چندجانبه میان همه ذینفعان توسعه شهری فراهم شود. این نشستها، تهنا یک رویداد علمی، بلکه فرایندی تحولساز است که هدف آن بازتعریف توسعه شهری در استان مازندران است.
سلسله نشستهای راهبردی «کاسپین تلاشی است برای هدایت این فرصت بهسمت توسعهای متوازن، زیستپذیر و مسئولانه استان مازندران با منابع طبیعی غنی و موقعیت جغرافیایی ممتاز، در معرض تهدیدات ناشی از توسعه شهری بیرویه و ضعف در مدیریت محیطزیست قرار دارد. این پویش با تمرکز بر حفظ اکوسیستمهای حساس، مدیریت منابع آب و پسماند، و نقش آمایش سرزمین، راهکارهایی برای کاهش فشار زیستمحیطی و تحقق توسعه پایدار را مطرح مینماید. این گفتگوهای مردم نهاد و تخصص محور تلاشی است برای بازتعریف توسعه شهری و منطقهای در مازندران. این نشستها با هدف ایجاد بستری برای گفتوگوی چندجانبه میان همه ذینفعان طراحی شدهانداز جمله سرمایهگذاران و سازندگان گرفته تا مدیران محلی، شهرداریها، صنوف تخصصی، نهادهای مدنی، و شهروندان آگاه. یکی از ارکان این پویش، اجرای نظرسنجیهای تخصصی و عمومی در سطح شهرهای مازندران است تا دیدگاهها، دغدغهها، و پیشنهادات همه گروهها—از مهندسان و معماران گرفته تا فعالان گردشگری، کشاورزان، و ساکنان محلی—در فرآیند برنامهریزی لحاظ شود
سرفصل های سلسله جلسات به شامل موارد ذیل می باشند :
بررسی چالشهای زیستمحیطی در توسعه شهری (آب، پسماند، آلودگی، اکوسیستمها)
بازتعریف الگوهای ساختوساز با رویکرد تابآوری و همزیستی پایدار
بررسی و بازطراحی مدل آمایش سرزمین با مشارکت ذینفعان و استفاده از دادههای بومی
بررسی ظرفیت ایجاد سازوکارهای تعامل میان مدیریت شهری، سرمایهگذاران، و جامعه مدنی
اجرای نظرسنجیهای چندسطحی برای شناخت اولویتها و ظرفیتهای محلی
بهرهگیری از فناوریهای نوین در پایش، تحلیل و تصمیمسازی شهری و توسعه کالبدی
در این چارچوب، طرحی جامع برای آمایش شهری و منطقهای در دست تدوین است که بر پایه پژوهشهای میدانی، دادههای، و ظرفیتسنجی اکولوژیک بنا شده. ما بر این باوریم که توسعه پایدار، تنها در صورتی محقق میشود که همه گروههای مؤثر در فرآیند تصمیمسازی، بهصورت فعال و هوشمندانه در آن مشارکت داشته باشند استان مازندران با برخورداری از منابع طبیعی بینظیر، اقلیم خزری، و موقعیت ژئوپلیتیک ویژه، نهتنها گنجینهای ملی بلکه مسئولیتی تاریخی برای نسل امروز و فرداست
ویژگی ها و نمکات قابل توجه در طرح بنیادین آمایش و نظرسنچی به قارار ذیل مورد توجه هستند
آمایش سرزمین با مشارکت واقعی
1- طرحی جامع برای توزیع بهینه جمعیت، فعالیتهای اقتصادی، و زیرساختها در سطح استان، با بهرهگیری از دادههایظرفیتسنجی اکولوژیک، و تحلیلهای چندسطحی. این طرح با تعامل مستقیم با ذینفعان شکل میگیرد—از طریق نظرسنجیهای تخصصی، جلسات مشورتی، و پلتفرمهای دیجیتال مشارکتی. هدف، جلوگیری از تمرکز بیرویه در نوار ساحلی، و هدایت توسعه بهسمت مناطق دارای ظرفیت تحمل اکولوژیک است
پژوهش مشارکتی و دادهمحور
مدلی از پژوهش که در آن، سازندگان، سرمایهگذاران، شوراهای محلی، مدیران شهری، و صنوف مختلف، در تولید داده، تحلیل وضعیت، و پیشنهاد راهکارها نقش دارند. این رویکرد، هم به افزایش مشروعیت تصمیمات کمک میکند، و هم به ارتقای کیفیت و پایداری آنها. استفاده از دادههای بومی، تجربههای زیسته، و تحلیلهای چندرشتهای، در این مدل جایگاه ویژه دارد ما بهجای تصمیمگیریهای بالا به پایین، بهدنبال مدلهای پژوهش مشارکتی هستیم؛ مدلی که در آن، سازندگان، سرمایهگذاران، مدیران شهری، و صنوف مختلف، در تولید داده، تحلیل وضعیت، و پیشنهاد راهکارها نقش ایفا میکنند. این رویکرد، هم به افزایش مشروعیت تصمیمات کمک میکند، و هم به ارتقای کیفیت و پایداری آنها
همزیستی پایدار در بستر توسعه
هدف نهایی نشستهای کاسپین، رسیدن به الگویی از توسعه است که در آن، طبیعت، انسان، و اقتصاد در تعادل باشند. این الگو، نیازمند بازنگری در ضوابط ساختوساز، تقویت زیرساختهای گردشگری مسئولانه، آموزش عمومی، و ایجاد نهادهای هماهنگکننده میان حوزههای مختلف است. همچنین، باید سازوکارهایی برای پایش مستمر منابع طبیعی، کنترل آلودگی، و مدیریت پسماند در سطح شهری و روستایی طراحی شود
نقش شوراهای محلی در حکمرانی شهری
شوراهای شهر و روستا، اگر بهدرستی توانمند شوند، میتوانند به حلقه واسط میان مردم و مدیریت شهری بدل شوند. این نهادها باید در تدوین ضوابط ساختوساز، نظارت بر پروژههای عمرانی، و حفاظت از منابع طبیعی نقش فعال داشته باشند. آموزش اعضای شورا، شفافسازی فرآیندهای تصمیمگیری، و ایجاد سازوکارهای پاسخگویی، از الزامات این تحول نهادی است
در چنین شرایطی، نقش شوراهای محلی و شهری بیش از پیش اهمیت مییابد. این نهادها، اگر از حالت نمادین خارج شده و به نهادهای واقعی تصمیمسازی، نظارت، و مشارکت بدل شوند، میتوانند در مدیریت تحولات شهری، حفاظت از منابع طبیعی، و ارتقای تابآوری اجتماعی نقشآفرینی کنند. تجربه تلخ کلانشهر تهران، که در دهههای اخیر با رشد نامتعادل، تراکم بیضابطه، و ضعف شدید در مدیریت شهری و شورای شهر مواجه بوده، باید برای مازندران درس عبرت باشد. تهران، با وجود منابع انسانی و مالی گسترده، نتوانست از فرصتهای توسعه بهرهبرداری کند، زیرا مشارکت واقعی شهروندان، شفافیت نهادی، و هماهنگی بینسازمانی در آن نهادینه نشد. امروز، مازندران در آستانه همان نقطهای ایستاده که تهران سالها پیش از آن عبور کرد—و اگر هوشمندانه عمل نکند، ممکن است همان مسیر را تکرار کند
شهرکهای توریستی؛ فرصت یا تهدید؟
شهرکهای توریستی، اگر با رویکرد زیستمحیطی، خدماتمحور، و مشارکتی مدیریت شوند، میتوانند به فرصتهایی برای توسعه پایدار بدل شوند. اما در صورت فقدان ضوابط، این شهرکها به کانونهای بحران تبدیل خواهند شد. نشستهای کاسپین، بستری برای بازنگری در سیاستگذاری این شهرکها فراهم میکنند—با مشارکت سازندگان، ساکنان، و مدیران محلی
در این میان، شهرکهای توریستی که در گذشته برای اقامت موقت گردشگران طراحی شده بودند، امروز به سکونتگاه دائمی مهاجران بدل شدهاند. این تغییر کاربری، بدون آمادگی زیرساختی، بدون ضوابط زیستمحیطی، و بدون مشارکت نهادهای محلی، منجر به فشار مضاعف بر منابع طبیعی، شبکههای خدماتی، و انسجام اجتماعی شده است. بسیاری از این شهرکها فاقد سیستم دفع فاضلاب استاندارد، مدیریت پسماند، حملونقل عمومی، و خدمات بهداشتی پایدار هستند. در نتیجه، نهتنها کیفیت زندگی ساکنان کاهش یافته، بلکه اکوسیستمهای حساس منطقه نیز در معرض تهدید جدی قرار گرفتهاند
سرمایهگذاری و توسعه کالبدی با مطالعات زیربنایی
هیچ توسعهای بدون زیرساخت علمی، فنی و اجتماعی پایدار نیست. نشستهای کاسپین بر لزوم مطالعات زیربنایی دقیق پیش از هرگونه سرمایهگذاری تأکید دارند. توسعه کالبدی شهرها و شهرکها باید با مشارکت مستقیم طراحان، سازندگان، سرمایهگذاران و بهرهبرداران انجام شود. این مشارکت، نهتنها کیفیت پروژهها را ارتقا میدهد، بلکه از بروز تعارضات اجتماعی و زیستمحیطی جلوگیری میکند. همچنین، باید سازوکارهایی برای ارزیابی زیستمحیطی، ظرفیتسنجی خدماتی، و تحلیل اقتصادی پروژهها در سطح محلی طراحی شود
مازندران، اگر بخواهد همچنان زیستپذیر باقی بماند، باید به گفتوگویی چندجانبه تن دهد؛ گفتوگویی که در آن، دانش تخصصی، تجربه محلی، و دغدغههای عمومی در کنار هم قرار گیرند. نشستهای کاسپین، دعوتی است برای آغاز این گفتوگو—نه در قالب یک پروژه، بلکه بهعنوان یک فرآیند تحولساز
تعاملات و گفتوگوهای بینالمللی برای تبادل تجربیات توسعه پایدار در مناطق مشابه مازندران
استان مازندران، با اقلیم خزری، تنوع زیستی، و چالشهای ناشی از مهاجرت اقلیمی، در زمره مناطقی قرار دارد که در سطح جهانی، نمونههای مشابه فراوانی دارند. از سواحل دریای سیاه در ترکیه و گرجستان گرفته تا مناطق ساحلی مدیترانهای در جنوب اروپا، و حتی نواحی ساحلی جنوب شرقی آسیا، همگی با مسائل مشابهی چون فشار جمعیتی، تخریب اکوسیستمهای حساس، توسعه گردشگری، و تغییرات اقلیمی مواجهاند
نشستهای راهبردی «کاسپین» میتوانند بستری برای تعاملات بینالمللی چندسطحی فراهم کنند؛ تعاملاتی که در آن، تجربههای موفق و ناموفق کشورها در مدیریت توسعه پایدار مناطق ساحلی، بهصورت مستقیم و کاربردی مورد بررسی قرار گیرد
همکاری با نهادهای بینالمللی تخصصی از جمله برنامه اسکان بشر سازمان ملل ، اتحادیه شهرهای ساحلی، شبکه شهرهای تابآور، و سازمان جهانی گردشگری این نهادها میتوانند در انتقال دانش، تأمین منابع آموزشی، و تسهیل ارتباطات منطقهای نقشآفرینی کنند
برگزاری نشستهای مشترک با مناطق مشابه نشستهای مشترک با مدیران شهری، پژوهشگران، و فعالان حوزه محیطزیست از مناطق مشابه، مانند استانهای ساحلی ترکیه، ایالتهای ساحلی هند، یا مناطق تالابی جنوب فرانسه، میتواند به تبادل تجربیات عملی و سیاستگذاریهای موفق منجر شود
تدوین گزارشهای تطبیقی و مطالعات مقایسهای تهیه گزارشهای تحلیلی درباره نحوه مدیریت توسعه در مناطق مشابه، با تمرکز بر ساختارهای نهادی، مشارکت مردمی، ضوابط ساختوساز، و مدلهای آمایش سرزمین، میتواند به غنیسازی تصمیمسازی در مازندران کمک کند ایجاد کارگروههای تخصصی بینالمللی تشکیل کارگروههایی با حضور متخصصان داخلی و خارجی در حوزههای معماری پایدار، مدیریت منابع طبیعی، گردشگری مسئولانه، و حکمرانی شهری، برای تدوین چارچوبهای مشترک و قابل تطبیق
استفاده از پلتفرمهای دیجیتال برای گفتوگو و آموزش بهرهگیری از وبینارها، دورههای آنلاین، و شبکههای تخصصی بینالمللی برای آموزش مدیران محلی، اعضای شوراها، و فعالان مدنی در مازندران، با هدف ارتقای ظرفیتهای مدیریتی و فنی
توسعه دیپلماسی شهری و منطقهای تقویت روابط رسمی و غیررسمی میان شهرداریهای مازندران و شهرهای ساحلی دیگر کشورها، از طریق تفاهمنامههای همکاری، پروژههای مشترک، و تبادل هیئتهای تخصصی
این تعاملات، نهتنها به ارتقای کیفیت تصمیمسازی در استان کمک میکنند، بلکه جایگاه مازندران را در شبکه جهانی مناطق زیستپ ذیر و پایدار تثبیت مینمایند. نشستهای کاسپین، میتوانند نقطه آغاز این مسیر باشند—مسیر گفتوگو، یادگیری، و همافزایی فراملی برای ساختن آیندهای بهتر
مازندران، اگر بخواهد همچنان زیستپذیر باقی بماند، باید به گفتوگویی چندجانبه میان مدیران، متخصصان، شهروندان و نهادهای مدنی تن دهد؛ گفتوگویی که در آن، دانش تخصصی، تجربه محلی، و دغدغههای عمومی در کنار هم قرار گیرند. نشستهای کاسپین، دعوتی است برای آغاز این گفتوگو—نه در قالب یک پروژه، بلکه بهعنوان یک فرآیند تحولساز . باید بپذیرد که توسعه پایدار، نه صرفا در برجهای بلند و ویلاهای لوکس، بلکه در همزیستی خردمندانه با طبیعت، در آموزش عمومی، و در سیاستگذاریهای مبتنی بر داده و مشارکت شکل میگیرد.
نشستهای راهبردی «کاسپین» با شعار مشارکت هوشمند و همزیستی پایدار، نقطه آغاز این مسیر هستند. مسیری که نهتنها به بازتعریف توسعه در استان مازندران کمک میکند، بلکه میتواند الگویی ملی و منطقهای برای حکمرانی شهری، حفاظت از منابع طبیعی، و ارتقای تابآوری اجتماعی باشد
در این مسیر، ما باید سرمایهگذاری در حوزه ساختمان را نه بهعنوان تهدیدی برای منابع طبیعی، بلکه بهعنوان فرصتی برای توسعه هدفمند، زیستپذیر و کارآمد بازتعریف کنیم. اگر این سرمایهگذاریها با مطالعات دقیق زیربنایی، طراحیهای هوشمند، و مشارکت واقعی بهرهبرداران همراه شوند، میتوانند به ارتقای کیفیت زندگی، تقویت زیرساختهای خدماتی، و ایجاد اشتغال پایدار در استان منجر شوند
به این معنا که ساختمان، با ظرفیتهای فنی، مالی و انسانی خود، میتواند بازوی توانمند توسعه مازندران باشد—به شرط آنکه در چارچوب ملاحظات مدیریتی، ضوابط محیطزیستی، و کارآمدی طرحها هدایت شود. این امر مستلزم همکاری نزدیک میان بخشهای عمومی، خصوصی و دولتی است؛ همکاریای که در آن، هر نهاد بر اساس وظایف قانونی و مسئولیت اجتماعی خود عمل کند
جهت تسهیل و تسریع ،رایند این پؤوهش قطعا به مشارکت فعال و مسئولانه همه بخشها نیاز داریم
بخش عمومی باید با شفافیت، پاسخگویی، و توانمندسازی نهادهای محلی، زمینهساز گفتوگوی واقعی با مردم باشد
بخش خصوصی باید با رعایت اصول توسعه پایدار، سرمایهگذاری مسئولانه، و مشارکت در مطالعات زیربنایی، نقش خود را در شکلدهی آینده ایفا کند
بخش دولتی باید با سیاستگذاری هوشمند، حمایت از نهادهای محلی، و ایجاد سازوکارهای هماهنگکننده، بستر لازم برای همافزایی را فراهم آورد
و در نهایت، همه ما—چه در مقام مدیر، چه سازنده، چه شهروند—در برابر سرنوشت زیستبومهای مازندران مسئولیم. مسئولیتی که نهتنها نهادی، بلکه اجتماعی، اخلاقی و تاریخی است.
امید است که برگزاری اینچنین نشست های گفتگو محور مردم نهاد و تخصص محور گامی و سنگ بنائی در مسیر بازاندیشی توسعه شهری در شمال کشور؛ و بستری برای شکلگیری گفتمانهای نوین در حوزه سلامت، ساختمان، و زیستبومهای انسانی باشد.
با احترام و امید، دکتر علی طبرستانی دبیر شورای سیاستگذاری اندیشکده سلامت و ساختمان
